Cuộc trò chuyện với Thiền sư Thích Nhất Hạnh về “Hạnh phúc đích thực” (Kỳ 23)

0
54

 – Nhà báo Hoàng Anh Sướng: Chúng ta đã bàn về hạnh phúc, khổ đau, tình yêu và sự sống… Song có một chủ đề mà tôi tin rằng khi nhắc đến, hầu hết ai trong chúng ta cũng thấy sợ hãi, thậm chí né tránh. Đó là cái chết. Xin thiền sư chia sẻ đôi điều về vấn đề đáng sợ nhất này!

– Thiền sư Thích Nhất Hạnh: Hạnh phúc của con người có thể rất lớn nhưng ý thức đó cũng làm cho con người đau khổ vì ta biết rằng: Thế nào mình cũng phải chết. Những con vật không nghĩ về cái chết, nó không có những câu hỏi siêu hình như: Mình từ đâu sinh ra? Từ đâu tới đây? Tại sao mình chỉ ở lại chừng 100 năm rồi cuối cùng tan thành tro bụi? Tại sao mình trở thành có và từ có mình lại trở thành không?… Muốn được sống sót, con người phải tìm ra đường hướng để trị cái bệnh ưu tư, lo sợ này. Do đó mới sinh ra tôn giáo.

Con người nghĩ rằng thế giới này do một đấng tạo hóa tạo dựng ra. Đấng tạo hóa luôn luôn có đó, không sinh cũng không diệt. Đấng tạo hóa tạo dựng ra con người và thế giới và khi chết mình được trở về ngồi dưới chân Thượng đế. Lúc ấy, linh hồn mình trở thành bất diệt. Đó là phương thuốc an thần con người đặt ra để trị chứng bệnh ưu tư của mình. Phương thuốc này là tôn giáo.

Cuộc trò chuyện với Thiền sư Thích Nhất Hạnh về “Hạnh phúc đích thực” (Kỳ 23)
Chúng ta khồn phải tìm kiếm Niết bàn. Niết bàn chính là nền tảng hiện hữu của chúng ta

– Đức Phật có bằng lòng với cách trị bệnh này không?

– Đức Thích Ca không bằng lòng với lối trị bệnh này. Ngài muốn sử dụng tận lực trí tuệ của con người, dùng niệm-định-tuệ để khám phá ra bản chất thật của sự sống. Cuối cùng, Ngài đã tìm ra Niết bàn. Niết bàn là bản chất không sinh không diệt. Những cái mình thấy có sinh có diệt chỉ là biểu hiện bên ngoài mà thôi. Quán chiếu một đám mây mình thấy nó không có sinh cũng không có diệt.

Trước khi có đám mây thì đám mây đã có dưới hình thức của ánh sáng mặt trời, của sông hồ. Sau khi đám mây không có nữa thì nó vẫn còn dưới hình thức của cơn mưa, của ruộng đồng, của ngàn dâu xanh tốt. Dùng niệm-định- tuệ để quán chiếu, để đi sâu vào, mình khám phá ra được thế giới vô sinh bất diệt và mối ưu tư đó tan biến không còn nữa. Đó là cái mà đạo Bụt cống hiến cho con người để đối trị với ưu tư kia.

– Vậy những người xuất gia như thiền sư có sợ cái chết không?

– Là người tu, là con người có ý thức, mình tin vào Phật thân, tin vào khả năng có thể với tới cái thấy, cái hiểu của mình. Nhờ Tăng thân và Pháp thân mình đạt tới Phật thân, đạt tới cái thấy giải phóng cho mình ra khỏi những ưu tư, lo sợ tại vì bản chất của mình là vô sinh bất diệt. Như một đợt sóng rất sợ sinh diệt, lên xuống, nó tự hỏi: “Bây giờ tôi ở đây nhưng một lát nữa thì tôi không có!”. Nó lo lắng, đau khổ.

Nhưng khi khám phá ra mình đã là nước rồi thì nó không còn lo lắng, đau khổ nữa. Có hay không có không còn là vấn đề, lên hay xuống cũng là vui. Vì vậy, Niết bàn là chỗ mát mẻ, vững chãi, không còn ưu tư. Mục đích của sự tu học là tiếp xúc được với Niết bàn. Niết bàn trong giây phút hiện tại mà không phải là một sự hứa hẹn trong tương lai ở một cõi khác.

– Theo thiền sư, có sự sống sau khi chết không?

– Sự sống luôn có mặt đồng thời với cái chết, không có trước mà cũng không có sau. Sự sống không thể tách rời khỏi cái chết. Nơi nào có sự sống thì nơi đó có cái chết và nơi nào có cái chết thì nơi đó có sự sống. Điều này cần phải quán chiếu kỹ mới có thể hiểu được. Trong đạo Bụt, chúng ta nói về tính tương tức của vạn vật, nghĩa là không ai trong chúng ta có thể tồn tại một cách biệt lập, riêng rẽ. Chúng ta phải tương tức với những thành phần khác. Nó cũng giống như bên trái và bên phải.

Nếu bên phải không có đó thì bên trái cũng không thể có mặt. Nếu không có bên trái thì cũng không có bên phải. Không thể nào có thể lấy bên trái ra khỏi bên phải hoặc lấy bên phải ra khỏi bên trái. Điều này cũng đúng với các cặp đối lập như : tốt – xấu, trước – sau, ở đây – ở đó, anh – tôi. Cũng giống như hoa sen kia không thể nào có mặt nếu không có bùn. Hạnh phúc sẽ không thể nào có được nếu không có khổ đau, cũng như không thể nào có sự sống nếu không có cái chết.

Các nhà sinh vật học khi quan sát cơ thể con người đã nhận thấy rằng cái sinh và cái diệt diễn ra đồng thời. Trong giây phút này đây, hàng ngàn tế bào trong cơ thể chúng ta đang chết đi. Khi ta gãi trên da thì nhiều tế bào khô rơi xuống. Đó là những tế bào đã chết. Vì quá bận rộn nên chúng ta không nhận thấy điều đó thôi.

Và nếu những tế bào đó chết cũng có nghĩa là chúng ta đang chết. Chúng ta thường nghĩ rằng, còn lâu, chừng 50-70 năm nữa mình mới chết nhưng điều đó không đúng. Cái chết không phải là một cái gì đang chờ đợi ta ở cuối con đường mà nó đang diễn ra ngay trong giây phút này, ngay bây giờ và ở đây.

– Nói một cách khoa học thì chúng ta có thể nhìn thấy cái sinh và cái diệt đang diễn ra trong giờ phút hiện tại?

– Đó là sự thật. Bởi vì có những tế bào chết đi nên những tế bào mới được sinh ra và vì có những tế bào được sinh ra nên mới có những tế bào chết đi. Chúng nương vào nhau để biểu hiện. Do vậy, chúng ta đang trải nghiệm sự sống và cái chết trong từng giây, từng phút. Đừng nghĩ rằng chúng ta chỉ được sinh ra từ ngày tháng ghi trong giấy khai sinh. Đó không phải là ngày sinh thật sự. Trước ngày giờ đó thì chúng ta đã có mặt rồi. Trước khi được thụ thai trong bào thai của mẹ thì chúng ta đã có mặt trong cha và mẹ của chúng ta dưới một hình tướng khác. Cho nên, ta có thể nói rằng: không có sinh, không có một điểm bắt đầu thực sự, và cũng không có kết thúc.

– Các nhà khoa học cũng đã tuyên bố rằng: không có sinh cũng không có diệt, chỉ có sự chuyển biến từ hình thái này sang hình thái khác mà thôi. Điều này rất gần với tuệ giác của Đức Phật.

– Vì vậy chỉ có sự chuyển biến là có thật, còn sinh và diệt là những cái không có thật. Những gì mà ta gọi là sinh và diệt chỉ là sự chuyển biến mà thôi. Khi thực hiện một phản ứng hóa học, ta lấy một số chất hóa học cho vào với nhau. Khi các chất hóa học gặp nhau thì sẽ xảy ra phản ứng, một sự biến đổi của các chất. Đôi khi, ta nghĩ rằng, một chất hóa học nào đó không còn nữa, nó đã biến mất. Nhưng sự thật là khi quan sát kỹ, ta sẽ thấy rằng chất hóa học đó vẫn còn tồn tại nhưng chỉ ở dưới một dạng khác mà thôi.

Sinh và diệt chỉ là những hiện tượng mà ta nhìn thấy trên bề mặt. Nếu ta nhìn thật sâu thì không có sinh cũng không có diệt, chỉ có sự tiếp nối không ngừng. Khi tiếp xúc được với bản chất không sinh không diệt thì ta không còn lo sợ cái chết. Không chỉ đạo Bụt nói về không sinh không diệt mà khoa học cũng nói về điều này. Giữa hai bên có thể chia sẻ với nhau những khám phá của mình, điều này sẽ rất thú vị.

– Thiền sư có lời khuyên nhủ gì với những người phàm trần như chúng tôi hàng ngày đang sợ hãi với nỗi ám ảnh về cái chết?

– Chúng ta cần sống một cách chánh niệm hơn với sự định tĩnh để có thể tiếp xúc một cách sâu sắc với những gì đang diễn ra trong ta và xung quanh ta. Khi đó, chúng ta sẽ có cơ hội tiếp xúc với bản chất chân thực của thực tại, đó là bản chất không sinh không diệt. Đạo Bụt gọi đó là Niết bàn (Nirvana). Niết bàn chính là bản chất không sinh không diệt. Trong đạo Thiên chúa, ta gọi đó là Thượng Đế. Thượng Đế chính là bản chất không sinh, không diệt của chúng ta.

Chúng ta không phải đi tìm Thượng Đế. Thượng Đế chính là bản tánh chân thật của mình. Chúng ta không phải đi tìm kiếm Niết bàn. Niết bàn chính là nền tảng hiện hữu của chúng ta. Đó là giáo lý của Bụt. Nhiều người trong chúng ta đã có thể chứng nghiệm được điều đó. Chúng ta biết tận hưởng giây phút hiện tại. Chúng ta biết rằng chúng ta không thể nào chết được. Và điều đó cũng đúng với người thương của ta. Họ không có chết đâu. Họ đang tiếp tục trong nhiều hình thái khác. Nếu ta nhìn sâu, ta sẽ nhận diện ra sự luân hồi của người kia, cùng khắp quanh ta và ngay cả trong ta.

(Còn nữa)
Hoàng Anh Sướng

Nhà báo Hoàng Anh Sướng:

Theo Báo Tuổi trẻ & Đời sống

Gửi phản hồi